Hawlfraint

Welsh Books Council

Hawlfraint

Un o bedwar math o eiddo deallusol yw hawlfraint: patentau, nodau masnach a dyluniadau yw’r lleill. Bwriad Deddf Hawlfraint yw diogelu deunydd llenyddol a chelfyddydol, cerddoriaeth, ffilmiau, recordiadau sain, darllediadau, meddalwedd a deunydd amlgyfrwng, rhag cael eu defnyddio – yn bennaf trwy eu copïo neu eu perfformio – heb ganiatâd y sawl a’u creodd. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth am ganiatâd a pha bryd y mae angen ei gael.

Y mae hawlfraint yn berthnasol i’r cyfryngau i gyd, gan gynnwys y rhyngrwyd. Gydag ychydig eithriadau (e.e. pan fo awdur yn gwneud gwaith i’w gyflogwr fel rhan o’i ddyletswyddau arferol, megis gwaith newyddiadurwr dan gytundeb), yr awdur piau’r hawlfraint ar ei (g)waith ef/ hi ei hun cyn gynted ag y bydd y gwaith hwnnw wedi’i orffen. Ceidw’r awdur yr hawlfraint nes iddi gael ei throsglwyddo’n benodol i rywun arall.

Dyma’r prif ganllawiau sy’n rheoli’r maes cyhoeddi:

Hyd Hawlfraint

Yn y Deyrnas Gyfunol, Ewrop ac Unol Daleithiau America, mae hawlfraint ar waith cyhoeddedig bellach yn dirwyn i ben 70 mlynedd wedi marw’r awdur. Mewn gwledydd eraill, 50 mlynedd yw’r cyfnod arferol o hyd. Yn achos gwaith nas cyhoeddwyd, mae’r rheol 70 mlynedd yn berthnasol i awduron a fu farw ar ôl 1 Awst 1979. Ar gyfer awduron a fu farw cyn y dyddiad hwn, mae hawlfraint yn dod i ben ymhen 50 mlynedd neu erbyn diwedd 2039, pa un bynnag yw’r cyfnod byrraf.

Gydag ymestyn y cyfnod hawlfraint o 50 mlynedd i 70 mlynedd yn 1996, adferwyd telerau hawlfraint ar weithiau gan awduron a fu farw rhwng dechrau 1925 a diwedd 1944 am yr hyn a fu’n weddill o’r cyfnod 70 mlynedd. Er nad oes angen gofyn am ganiatâd yn achos y gweithiau hyn, rhaid hysbysu perchennog yr hawlfraint ynglyn â bwriad y cyhoeddwr ac y mae’n bosibl y bydd rhaid talu breindal.

Diogelu Hawlfraint

Yn y Deyrnas Gyfunol ac Ewrop, y mae Deddf Hawlfraint yn dod i rym cyn gynted ag y bydd gwaith wedi’i greu a’i gadw mewn unrhyw gyfrwng: nid oes angen ei gofrestru. Fodd bynnag, y mae’n ddefnyddiol (e.e. yn achos anghydfod) i fedru profi perchnogaeth ar hawlfraint: gwneir hynny fel arfer trwy gynnwys llinell hawlfraint y tu ôl i’r dudalen deitl, fel yn yr enghraifft ganlynol:

© 2008 Gwilym ap Dafydd

[Symbol Hawlfraint Ryngwladol + blwyddyn cyhoeddi am y tro cyntaf + enw’r awdur(on)]

Fel arfer, ni fydd angen newid yr hysbysiad hwn tra pery’r hawlfraint ar y llyfr, ond gellir ychwanegu dyddiadau ychwanegol er mwyn nodi argraffiadau diwygiedig.

Mae cyhoeddwyr yn aml yn argraffu hysbysiad ar yr un dudalen, yn bennaf er mwyn gwahardd llungopïo anghyfreithlon, fel yn yr enghraifft ganlynol:

Cedwir pob hawl. Ni cheir atgynhyrchu unrhyw ran o’r cyhoeddiad hwn na’i gadw mewn cyfundrefn adferadwy na’i drosglwyddo mewn unrhyw ddull na thrwy unrhyw gyfrwng electronig, mecanyddol, llungopïo, recordio, nac fel arall, heb ganiatâd ymlaen llaw gan y cyhoeddwr.

Y mae’r hysbysiad ychwanegol a ganlyn yn aml yn cael ei gynnwys mewn llyfrau clawr papur:

Gwerthir y llyfr hwn ar yr amod na fydd, am resymau masnachol nac fel arall, yn cael ei fenthyca na’i ailwerthu na’i hurio na’i ddosbarthu mewn unrhyw ddull arall heb ganiatâd ymlaen llaw gan y cyhoeddwr, mewn rhwymiad neu glawr heblaw’r un a ddefnyddiwyd gan y cyhoeddwr; a bod y cyfryw amod yn cael ei osod ar bob prynwr dilynol.

Trefn Deipograffig

Ceidw’r cyhoeddwr hawlfraint ar ddiwyg unrhyw waith, waeth pwy yw ei awdur, am 25 mlynedd ar ôl iddo gael ei gyhoeddi am y tro cyntaf. Y mae’r mesur hwn yn diogelu’r cyhoeddwr yn erbyn llungopïo heb awdurdod.

Hawliau Moesol

Yn ôl Deddf Hawlfraint:

  • rhaid nodi enw’r awdur pryd bynnag y cyhoeddir gwaith. Dylid datgan yr ‘hawl awduraeth’ hon yn y cytundeb rhwng yr awdur a’r cyhoeddwr
  • ni ellir defnyddio gwaith mewn unrhyw ffordd sy’n ystumio’r gwreiddiol. Saif ‘hawl cywirdeb’ ohono’i hun: nid oes rhaid ei datgan.

Trosglwyddo a Thrwyddedu

Bydd awdur ar ei (h)ennill, fel arfer, o gadw hawlfraint ar ei (g)waith, ac fe berchir hynny gan gyhoeddwyr da. Pan fydd hawlfraint yn cael ei hildio, y mae’n hollbwysig bod hawliau moesol yr awdur yn cael eu diogelu’n ffurfiol, yn ogystal ag unrhyw daliadau a buddiannau materol eraill a allai ddeillio o ddefnyddio’r gwaith. Gan amlaf, bydd awdur yn caniatáu i gyhoeddwr drwydded unigryw i gyhoeddi ei (g)waith. (Bydd trwydded rannol yn fwy priodol dan rai amgylchiadau, e.e. ar gyfer cyhoeddiadau cyfresol.) Y mae’r cytundeb yn cynnwys manylion am delerau’r drwydded.

Hawlfraint a Syniadau

Dulliau o fynegi syniadau, nid y syniadau eu hunain, sy’n cael eu diogelu gan Ddeddf Hawlfraint. Ni ddiogelir enwau awduron ychwaith, na ffugenwau, na theitlau llyfrau na darnau o wybodaeth. Serch hynny, y mae’r gyfraith yn ystyried bod ‘cogio’ yn gamwedd a gwaherddir defnyddio enwau neu deitlau adnabyddus er mwyn twyllo prynwr neu ddarllenydd. Gall fod yn anodd, hefyd, gwahaniaethu’n glir rhwng syniad a’i fynegiant, yn enwedig mewn perthynas â chanlyniadau ymchwil arbenigol nas cyhoeddwyd yn unman arall.

_____________________________________________________________________

Mae hawlfraint yn faes cymhleth. Ceir cyngor pellach o’r ffynonellau isod.

The Quick Guide to Copyright and Moral Right  Gellir ei lawrlwytho o wefan y Society of Authors yn rhad ac am ddim:

Society of Authors
84 Drayton Gardens
Llundain
SW10 9SB
Ffôn 020 7373 6642
info@societyofauthors.org
www.societyofauthors.net

Yr adrannau ar hawlfraint yn The Writer’s Handbook (Macmillan; cyhoeddir yn flynyddol) a'r Writers’ and Artists’ Yearbook (A&C Black; cyhoeddir yn flynyddol).

Gwefan y Publishers Association: www.publishers.org.uk/

Gwefan Writers Services: www.writersservices.com/wps/s1_copyright_law.htm

Gwefan y Swyddfa Batentau: www.ipo.gov.uk

Gweler hefyd www.ipwales.com  

Y bennod ar hawlfraint yn Michael Legat, The Writer’s Rights (A&C Black 1995)

Ceir trafodaethau mwy manwl ar hawlfraint yn:

Hugh Jones a Christopher Benson, Publishing Law, (4ydd arg. Routledge, 2011)
J M Cavendish a Kate Pool, A Handbook of Copyright in British Publishing Practice (3ydd arg. Continuum 1993)
Helen Shay, Writer's Guide to Copyright, Contract and Law (4ydd arg. How To Books, 2009)

Gellir cael cymorth i ddod o hyd i berchnogion hawlfraint ar gyhoeddiadau Saesneg trwy gysylltu â WATCH File (Writers, Artists and Their Copyright Holders): http://tyler.hrc.utexas.edu/index.cfm

Cynigir gwasanaeth cofrestru i awduron, ynghyd â gwybodaeth gyffredinol, gan nifer o asiantaethau, gan gynnwys  http://copyrightservice.co.uk

Dyddiad diweddaru diwethaf: 21 Mehef 2013